7 Ağustos 2008 Perşembe

1908’in mirası

Prof.Dr.Toktamış ATEŞ
Kaynak:Bugün Gazetesi-08.08.08

Galiba,1960’lı yılların sonlarında:rahmetli Şükran Kurdakul’un öncülüğünde, “Sosyalist Kültür Ansiklopedisi” başlığıyla, güzel bir ansiklopedi yayınlanmıştı.

“MAY Yayınları’nın”, unutulmaması gereken hizmet ve katkılarından biriydi bu ansiklopedi. Fakat MAY Yayınları da unutuldu, Şükran Kurdakul’un büyük emeklerle çıkarttığı o değerli ansiklopedi de. Maalesef bizde, unutulmaması gereken çok şey, gün geliyor unutuluveriyor…

Değerli arkadaşım ve ağabeyim Şükran Kurdakul, gençlere fırsat tanınmasını savunan ve gençlerin önünü açan bir edebiyatçı ve yayımcı idi. Oldukça genç yaşıma karşın, bu ansiklopedideki “Kemalizm” maddesini, benim yazmamı istemişti. Doğrusu epey çalışmış ve geniş bir “Kemalizm” maddesi ele almıştım. Zaman, Kurdakul’un gençlere olan güvenini haklı çıkarttı. (En az benim örneğimde). Zira, aradan neredeyse yarım yüzyıl geçmesine karşın, hâlâ o analizimin arkasındayım ve zaman içinde yaptığım şey, o analizi örneklerle geliştirmek oluyor.

Bu analizin temel yaklaşımlarını, siz değerli okurlarımla paylaşmak niyetindeyim. Bunun ilk örneği, bugün, 1908 İkinci Meşrutiyetiyle ilgili düşüncelerim olacak.

Gençliğimden beri, daha doğrusu aklımın pek çok şeye yetmediği, “Yeni yetmeliğimde”; Türkiye’nin, neden geri kalmış olduğunu, anlamaya çalışırdım. Daha sonraları, sanayi devriminin dışında kaldığımızı ve sanayileşen devletlerin hızla gelişmeleri karşısında , geri kaldığımızı anladım. Sanayi devriminin dışında kalmamızın nedeni de değişik izler taşımasına rağmen, özgün bir yapı olan “Osmanlı toprak düzeni” idi. Osmanlı toprak düzeni, tarım kesiminde mülkiyete izin vermiyordu. Tarım kesiminde birikim olmaksızın da, “burjuva” oluşamıyordu. Ancak, burjuvanın “işlevine benzer bir işlev üstlenen”, başka bir kesim oluşmuştu.

Osmanlı İmparatorluğu’nda bürokrasinin kaynağı, “devşirme kapıkulu” idi. 1. Murat zamanında başladığı tahmin edilen “kapıkulu oluşturma”, son derece sadık bir bürokrat sınıfı oluşturmuştu. Fakat zaman içinde, bu devşirme işi tavsamıştı. Kapıkulu’nun yapısının değişimi ve bunun nedenleri ve sonuçları, ayrı bir yazının konusu olabilir. Şimdilik buna değinmekle yetinelim.

Osmanlı, birebir ayak uyduramasa da; Batı’da yani “Düvel-i Muazzama” da, bir şeylerin değiştiğinin farkında ve bilincinde idi. Bunu anlayabilmek ve değerlendirmek için, bir yandan da, ülke içinde, “Batı tipi eğitim veren” okullar açıldı.

Osmanlı, Batı’daki değişim işaretlerini, ilk kez savaş alanlarında gördüğü için, “batılılaşma” gayretleri askeri alanda başladı. İlk kurulan Batı tipi eğitim kurumu, bazen kısaca “Mühendishane” olarak adlandırılan, “Mühendishane-i berri hümayun” idi. Bu okul, günümüz İstanbul Teknik Üniversitesi’nin başlangıcı sayılır ve kara topçusu okulu idi. Daha sonra bu okulu, “Deniz topçusu okulu”, “Mühendishane-i bahri hümayun”, izledi. Daha sonra da; “Mekteb-i Tıbbiye”, “Mekteb-i Mülkiye” vb. gibi okullar açıldı.

Gerek, ülke dışına gönderilen öğrenciler; gerek, imparatorluk içinde açılan batı tipi eğitim kurumlarından çıkan öğrencilerin çalışabilecekleri tek alan, “devlet” idi. Ve böylece; imparatorluk içinde,yeni bir kapıkulu ortaya çıktı. Benim, “askeri ve sivil bürokrasi”, olarak isimlendirdiğim bu yeni kapıkulu, eskisinden çok farklıydı. Devşirme kapıkulu, padişaha sınırsız bir biçimde sadık iken; bu yeni kapıkulu, sadakat bir yana, padişahın yetkilerini kısmak istiyordu.
Gerek Batı’ya gönderilen öğrenciler, gerek Batı tipi eğitim kurumlarından çıkan öğrenciler; Batı’nın ekonomik yapısını çözememişler ama, batının “siyasal” ve “sosyo-kültürel” kurumlarının, önemli ölçüde etkisi altında kalmışlardı. Bu kurumlar Osmanlı’da da yaşama geçirilirlerse, sorunların çözümleneceğini düşünüyorlardı. Ve bu noktadan itibaren; “Saray”la, bu yeni kapıkulu arasında,bir iktidar mücadelesi başladı.

Bu yeni kapıkulunun 1.Meşrutiyet öncesi adları, “Jön Türkler”, ya da “Genç Osmanlılar” idi. 1. Meşrutiyet ve “Teşkilat-ı Esasiye Kanunu”, başta Mithat Paşa olmak üzere, bunların eseriydi.

Sultan Abdülhamit, Mebusan Meclisi’ni kapatınca; bir kısmı, yurt dışına kaçmış bulunan Jön Türkler yeni adı, “İttihatçılar” idi. 1908 2. Meşrutiyet bunların çabalarının sonucu gerçekleşti. Bunların Meşrutiyet sonrası adları da, gene “İttihatçılar” oldu. Savaş yitirildikten sonra, Anadolu’yu örgütleyen aynı insanlara; “Kuvayı Milliyeci”, ya da “Müdafa-i Hukukçular”, adı verildi.

Bu mücadele düşünülürse; 2. Meşrutiyet’in antidemokratik değil, tam aksine “demokratik” bir gelişme olduğu, açıkça görülür. Ancak zaman içinde, bu görüşümün ayrıntıları açıklamam gerekecek…

Hiç yorum yok: